Lương Văn Can là một nhà nho kiêm nhà buôn ở Hà Nội đầu thế kỷ hai mươi, người đứng đầu trường Đông Kinh Nghĩa Thục, và để lại cuốn Thương học phương châm bàn về đạo làm người buôn. Tinh thần mà người đời sau hay nhắc từ ông là: người Việt muốn mạnh thì phải biết làm kinh tế, mà buôn bán thì phải học cho bài bản và lấy chữ tín làm gốc.
Chào bạn, đây là Nhà Thương Gia. Hà Nội có một con phố mang tên Lương Văn Can, nhiều người đi qua mà không biết ông là ai. Tập này mình kể về ông với sự thận trọng: những gì đã được ghi nhận rộng rãi thì nói, những gì chưa chắc thì mình sẽ nói là chưa chắc.
Một nhà nho lại đi bàn chuyện buôn bán
Trong xã hội phong kiến, thứ bậc thường được nhắc là sĩ, nông, công, thương, người buôn đứng cuối. Nhà nho đỗ đạt mà đi buôn, rồi còn viết sách dạy buôn, là chuyện khác thường với nhiều người thời đó.
Lương Văn Can sống ở giai đoạn cuối thế kỷ mười chín, đầu thế kỷ hai mươi, khi đất nước dưới ách thuộc địa và giới sĩ phu cấp tiến tìm đường canh tân. Một trong những hướng họ cổ vũ là chấn hưng thực nghiệp: mở mang công thương, để người Việt tự đứng được về kinh tế.
Ông có cửa hiệu buôn bán ở phố cổ Hà Nội, nên những gì ông bàn về thương mại không phải lý thuyết suông mà gắn với việc làm hằng ngày.
Cái hay ở đây là sự kết hợp hiếm thấy: một người có chữ nghĩa, có tầm nhìn xã hội, lại chịu đứng quầy, tính sổ, hiểu người mua kẻ bán.
Đông Kinh Nghĩa Thục và tinh thần học để làm
Năm một nghìn chín trăm lẻ bảy, Đông Kinh Nghĩa Thục được mở ở Hà Nội, Lương Văn Can là thục trưởng. Trường dạy miễn phí, đề cao chữ quốc ngữ, kiến thức mới, và khuyến khích người Việt học cái thực dụng để tự cường.
Trường chỉ hoạt động trong một thời gian ngắn trước khi bị chính quyền thuộc địa đóng cửa trong cùng năm đó, nhưng ảnh hưởng của nó với phong trào canh tân và giáo dục được ghi nhận rộng rãi trong lịch sử.
Gắn với tinh thần ấy là quan niệm làm giàu chính đáng không có gì đáng xấu hổ, mà là con đường để dân tộc mạnh lên. Buôn bán, mở xưởng, lập hội buôn được cổ vũ như một việc yêu nước theo nghĩa thực tế.
Sau này ông bị chính quyền thuộc địa bắt và đày đi xa một thời gian. Những chi tiết cụ thể về hành trình đó, bạn nên đọc thêm ở các sách sử và tiểu sử đáng tin cậy.
Thương học phương châm nói gì?
Thương học phương châm, nghĩa là phương châm của việc học buôn bán, là tác phẩm ông viết để bàn về cách làm thương mại và đạo đức người buôn. Mình nói thật là không trích dẫn từng câu ở đây, vì muốn tránh trích sai, và khuyến khích bạn tìm đọc văn bản trong các tuyển tập đáng tin cậy.
Tinh thần chung mà các nhà nghiên cứu và người đọc hay nhắc tới là ông nhìn thẳng vào những điểm yếu của người buôn Việt thời ấy, đồng thời đề cao những phẩm chất cần có: giữ chữ tín, siêng năng bền bỉ, biết tiết kiệm, biết học hỏi, và biết hợp sức với nhau thay vì mạnh ai nấy làm.
Đặt trong bối cảnh lúc đó, khi các thương nhân nước ngoài có tổ chức và vốn liếng mạnh, lời kêu gọi người buôn Việt học cách làm bài bản và hợp quần mang ý nghĩa rất thực tế.
Có một điều thú vị: những phẩm chất ấy gần như trùng với những gì khách hàng nước ngoài hôm nay đánh giá ở một nhà cung cấp Việt Nam.
Đạo buôn người xưa còn nói gì với người buôn nay?
Thứ nhất, buôn bán là một nghề phải học. Ngày xưa ông kêu gọi học thương học, ngày nay người làm xuất khẩu phải học về chứng từ, thanh toán, luật, ngoại ngữ, văn hoá khách hàng. Buôn theo cảm tính thì chỉ đi được một quãng ngắn.
Thứ hai, chữ tín là gốc. Không có hệ thống pháp lý nào đủ mạnh để thay thế lòng tin giữa người mua và người bán. Hợp đồng là để phòng khi lòng tin đứt, chứ không phải để thay cho lòng tin.
Thứ ba, hợp sức. Người buôn Việt hay bị nói là thích làm một mình, cạnh tranh nhau bằng giá. Lời kêu gọi hợp quần của các nhà canh tân xưa vẫn còn nguyên ý nghĩa khi các xưởng nhỏ đi ra thị trường thế giới.
Thứ tư, làm giàu chính đáng là việc đáng tự hào. Một người buôn giữ chữ tín, nộp thuế đầy đủ, tạo việc làm, đang góp phần vào sức mạnh của cộng đồng.
Đọc người xưa thế nào cho đúng?
Khi đọc về một nhân vật lịch sử, dễ có hai cực: thần thánh hoá, hoặc lấy con mắt hôm nay để phán xét. Cách đọc bổ ích hơn là đặt họ vào bối cảnh thời đại, hiểu họ đối mặt với điều gì, và rút ra những gì còn hợp với mình.
Lương Văn Can sống trong một thời đại rất khác. Những gì ông nói về người buôn có thể có chỗ không còn đúng, có chỗ vẫn đúng nguyên. Việc của người đọc là phân biệt.
Nếu có dịp đi qua phố Lương Văn Can ở Hà Nội, con phố bán đồ chơi quen thuộc, bạn thử dừng lại một chút. Con phố buôn bán mang tên một người từng dạy cách buôn bán, đó cũng là một sự trùng hợp đáng nhớ.
Câu hỏi cho bạn: nếu được viết một trang phương châm cho người buôn hôm nay, điều đầu tiên bạn sẽ viết là gì?
Câu hỏi thường gặp
Lương Văn Can sống vào thời nào?
Ông sống vào cuối thế kỷ mười chín và đầu thế kỷ hai mươi, mất vào những năm hai mươi của thế kỷ hai mươi. Ông là một trong những gương mặt tiêu biểu của phong trào canh tân đầu thế kỷ.
Đông Kinh Nghĩa Thục là gì?
Là một trường học được mở ở Hà Nội năm một nghìn chín trăm lẻ bảy theo tinh thần canh tân, dạy miễn phí và đề cao kiến thức mới, chữ quốc ngữ. Trường bị chính quyền thuộc địa đóng cửa sau một thời gian ngắn hoạt động.
Có thể đọc Thương học phương châm ở đâu?
Tác phẩm đã được giới thiệu trong một số tuyển tập và sách nghiên cứu về tư tưởng canh tân đầu thế kỷ hai mươi. Bạn có thể tìm ở các thư viện lớn hoặc nhà sách uy tín.
Vì sao phong trào canh tân lại cổ vũ buôn bán?
Các nhà canh tân cho rằng muốn tự cường thì dân tộc phải mạnh về kinh tế, không thể chỉ dựa vào khoa cử. Mở mang công thương được xem là một con đường thực tế để người Việt tự đứng vững.
Phố Lương Văn Can ở đâu?
Phố Lương Văn Can nằm trong khu phố cổ Hà Nội, thuộc quận Hoàn Kiếm, nổi tiếng với các cửa hàng đồ chơi.
