Công ty Đông Ấn Hà Lan, thành lập năm một nghìn sáu trăm lẻ hai, đã giải bài toán vốn cho những chuyến buôn sang châu Á bằng cách bán cổ phần rộng rãi cho nhiều người. Mỗi người góp một phần, cùng chia lãi, cùng chịu lỗ trong phạm vi phần đã góp, và có thể bán lại phần của mình cho người khác thay vì phải chờ công ty trả vốn.
Chào bạn, đây là Nhà Thương Gia. Hôm nay mình kể về một công ty thương mại vừa đáng nể vừa đáng sợ. Đáng nể vì nó để lại một cách tổ chức tiền bạc mà ngày nay khắp thế giới đang dùng. Đáng sợ vì nó cũng cho thấy thương mại không bị kiềm chế có thể tàn nhẫn tới mức nào.
Vì sao một chuyến buôn sang châu Á lại cần nhiều người góp vốn?
Hồi đầu thế kỷ mười bảy, một chuyến tàu từ Hà Lan sang vùng quần đảo hương liệu ở Đông Nam Á mất rất lâu, có khi hơn một năm mới về. Phải đóng tàu, thuê thuỷ thủ, mua hàng mang theo để đổi, và chấp nhận khả năng tàu đắm, bị cướp, thuỷ thủ chết vì bệnh.
Nếu về được, một khoang hương liệu như hồ tiêu, đinh hương, nhục đậu khấu có thể bán được giá rất cao ở châu Âu. Nhưng nếu tàu mất, người bỏ vốn mất trắng. Ít ai đủ giàu và đủ gan để gánh một mình.
Trước đó, các thương nhân Hà Lan thường góp vốn theo từng chuyến, chuyến về thì chia nhau rồi giải tán. Nhiều nhóm nhỏ cạnh tranh nhau, cùng đẩy giá mua ở châu Á lên và giá bán ở châu Âu xuống.
Chính quyền Hà Lan khi ấy quyết định gom các nhóm này lại thành một công ty duy nhất, được độc quyền buôn bán với châu Á từ phía Hà Lan. Đó là sự ra đời của Công ty Đông Ấn Hà Lan.
Cổ phần mua bán được đã thay đổi điều gì?
Điểm mới của công ty này là vốn không chia lại sau mỗi chuyến, mà nằm lâu dài trong công ty. Người góp vốn nếu cần tiền thì không đòi công ty trả, mà bán phần của mình cho người khác. Cổ phần vì thế trở thành một thứ hàng hoá có thể mua bán.
Ở Amsterdam, việc mua bán cổ phần này diễn ra thường xuyên tới mức hình thành một nơi giao dịch tập trung, thường được nhắc tới như một trong những sở giao dịch chứng khoán sớm nhất thế giới.
Ý tưởng tiếp theo đi kèm là trách nhiệm có giới hạn. Người góp vốn chịu lỗ tối đa bằng phần đã góp, không phải bán nhà trả nợ cho công ty. Điều này khiến cả những người bình thường cũng dám bỏ một phần tiền vào.
Ba thứ ấy gộp lại, vốn lâu dài, cổ phần chuyển nhượng được và trách nhiệm có giới hạn, là bộ khung của công ty cổ phần mà nhiều nước vẫn dùng tới ngày nay, dĩ nhiên với luật lệ khác nhau ở mỗi nơi.
Mặt tối của một công ty thương mại có quá nhiều quyền
Công ty Đông Ấn Hà Lan không chỉ buôn bán. Nó được quyền ký hiệp ước, xây pháo đài, có quân đội, và đã dùng vũ lực để giành độc quyền hương liệu ở nhiều vùng Đông Nam Á. Những trang sử đó gắn với bạo lực và khổ đau lớn cho người dân bản địa.
Khi một công ty vừa là người buôn vừa nắm súng, lợi nhuận trở thành lý do cho những việc mà không thương nhân bình thường nào được phép làm. Đây là lý do nhiều nhà sử học nhìn công ty này bằng hai con mắt: một bên là sáng tạo về tổ chức, một bên là sự tàn nhẫn của độc quyền.
Công ty kéo dài gần hai thế kỷ rồi giải thể vào cuối thế kỷ mười tám, khi nợ nần, tham nhũng và cạnh tranh làm nó kiệt quệ.
Người buôn hôm nay rút ra được một điều giản dị: lợi thế lớn mà không có giới hạn thường dẫn tới những quyết định mà về sau chính người trong cuộc không muốn nhắc lại.
Cổ phần liên quan gì tới công ty Đông Ấn Hà Lan ở Việt Nam?
Công ty Đông Ấn Hà Lan từng có hoạt động buôn bán ở Đàng Ngoài trong thế kỷ mười bảy, chủ yếu để mua tơ lụa mang đi bán ở những thị trường khác trong vùng. Như vậy dòng vốn góp ở Amsterdam đã chạy tới tận bờ sông Hồng.
Các ghi chép của công ty để lại nhiều tư liệu quý về giá cả, hàng hoá và cách làm việc với chính quyền thời đó. Giới nghiên cứu lịch sử kinh tế Việt Nam vẫn khai thác những tư liệu này.
Nó cho thấy một điều: thương mại quốc tế không bắt đầu từ thời toàn cầu hoá gần đây. Mấy trăm năm trước, người Việt đã bán lụa cho một công ty mà người góp vốn ngồi ở châu Âu.
Khác biệt là bây giờ một doanh nghiệp nhỏ Việt Nam cũng có thể tự tìm khách ở nước ngoài, không cần đợi một con tàu lớn ghé bến.
Bài học góp vốn cho người buôn nhỏ hôm nay
Nhiều người làm ăn với bạn bè, anh em bằng kiểu góp chung một khoản rồi làm, không giấy tờ, không quy định ai được rút vốn thế nào. Khi lời thì vui, khi lỗ hoặc khi có người cần tiền gấp thì vỡ, và vỡ luôn cả tình thân.
Câu chuyện cổ phần nhắc mình nghĩ trước ba câu hỏi. Vốn góp nằm lại bao lâu. Ai muốn rút thì rút thế nào, bán lại cho ai, giá tính ra sao. Và nếu lỗ, mỗi người chịu tới đâu.
Mô hình công ty cụ thể nào phù hợp, trách nhiệm pháp lý ra sao là chuyện phải hỏi luật sư hoặc cơ quan đăng ký kinh doanh, vì luật mỗi thời một khác. Nhưng việc nói rõ ba câu hỏi đó thì làm được ngay trong buổi cà phê đầu tiên.
Câu hỏi để bạn mang theo: nếu ngày mai người góp vốn với bạn cần rút tiền, các bạn đã có sẵn câu trả lời chưa?
Câu hỏi thường gặp
Công ty Đông Ấn Hà Lan có phải công ty cổ phần đầu tiên không?
Nó thường được nhắc tới như một trong những công ty đầu tiên phát hành cổ phần rộng rãi cho công chúng với vốn lâu dài. Trước đó đã có các hình thức góp vốn chung, nên nói đầu tiên tuyệt đối thì vẫn còn tranh luận.
Công ty Đông Ấn Anh và Hà Lan khác nhau thế nào?
Công ty Đông Ấn Anh lập sớm hơn hai năm, nhưng ban đầu góp vốn theo từng chuyến hoặc từng đợt. Công ty Hà Lan sớm có vốn lâu dài và cổ phần được mua bán sôi động ở Amsterdam.
Hương liệu thời đó quý vì sao?
Hồ tiêu, đinh hương, nhục đậu khấu chỉ mọc ở một số vùng nhiệt đới xa xôi, lại phải chở qua chặng đường dài đầy rủi ro. Ở châu Âu chúng được dùng trong ẩm thực, làm thuốc và là thứ thể hiện sự sung túc.
Trách nhiệm hữu hạn nghĩa là gì?
Là người góp vốn chỉ chịu thiệt hại tối đa bằng số vốn mình đã góp vào công ty, không phải lấy tài sản riêng ra trả nợ cho công ty. Mức độ áp dụng cụ thể tuỳ loại hình doanh nghiệp và luật của từng nước.
Vì sao Công ty Đông Ấn Hà Lan giải thể?
Cuối thế kỷ mười tám, công ty nợ nần nặng, quản lý kém và chịu cạnh tranh, chiến tranh với các cường quốc khác. Chính quyền Hà Lan cuối cùng giải thể công ty và tiếp quản tài sản, khoản nợ của nó.
