Thuyền buôn Nhật và Hoa tìm đến Hội An thế kỷ mười bảy vì ba thứ gặp nhau ở cùng một chỗ: đường gió mùa đưa thuyền tới và đưa thuyền về, một cửa sông kín đáo để neo đậu, và một chính quyền xứ Đàng Trong muốn có thuế và hàng hoá nên mở cửa cho người ngoài vào buôn. Thiếu một trong ba thứ đó, Hội An khó thành nơi mà các giáo sĩ và thương nhân phương Tây thời ấy gọi bằng cái tên Faifo.
Chào bạn, đây là Nhà Thương Gia, podcast về nghề buôn bán vượt biên giới. Mình kể chuyện Hội An không phải để kể chuyện phố cổ cho đẹp, mà vì câu chuyện thương cảng này trả lời một câu hỏi mà người buôn hôm nay vẫn phải tự hỏi: vì sao khách lại tìm đến chỗ mình, chứ không phải chỗ khác.
Gió mùa quyết định lịch buôn bán như thế nào?
Thuyền buồm thời đó không chạy bằng máy, nó chạy bằng gió. Vùng biển nhà mình có gió mùa đổi chiều theo năm, khoảng cuối năm và đầu năm gió thổi từ hướng đông bắc xuống, tới mùa hè thì gió quay về hướng tây nam.
Thế là một chuyến buôn từ Nhật Bản hay từ các cảng miền nam Trung Hoa sẽ giương buồm xuống phía nam khi gió bấc lên, tới Hội An vào khoảng đầu năm. Rồi họ phải ở lại, bán hàng, mua hàng, chờ cho tới khi gió nồm thổi ngược lên mới quay về.
Chính khoảng chờ bắt buộc đó đẻ ra một thứ rất đặc biệt: một mùa chợ lớn. Những người phương Tây ghé Đàng Trong thời ấy có ghi lại cảnh hội chợ hằng năm kéo dài mấy tháng, khi thương nhân các nơi tụ về một chỗ.
Người buôn hôm nay không còn chờ gió, nhưng vẫn có mùa của mình. Hàng nông sản có mùa vụ, khách nước ngoài có mùa đặt hàng trước lễ hội của họ, tàu biển có mùa cao điểm cước. Ai thuộc lịch của dòng hàng mình bán thì đi trước người khác một bước.
Vì sao lại là cửa sông Thu Bồn chứ không phải một bãi biển khác?
Một thương cảng tốt cần chỗ neo kín gió, đủ sâu cho thuyền lớn thời đó, và nối được vào nơi sản xuất ra hàng. Cửa sông Thu Bồn hồi ấy đáp được cả ba.
Hàng của xứ Quảng khi ấy được người buôn nước ngoài săn tìm: tơ lụa, đường, trầm hương, quế, và nhiều lâm sản quý từ vùng núi.
Người Nhật cần những thứ đó, người Hoa cũng cần. Có một chi tiết đáng nhớ: thời ấy giữa Nhật Bản và nhà Minh có nhiều hạn chế buôn bán trực tiếp, nên một nơi thứ ba như Hội An trở thành chỗ hai bên gặp nhau để trao đổi hàng.
Người làm thương mại gọi đó là đứng ở chỗ giao nhau. Bạn không nhất thiết phải là người làm ra hàng hay người dùng cuối, nhưng nếu bạn đứng đúng chỗ hai dòng hàng phải đi qua, bạn có việc để làm.
Thuyền châu ấn và phố người Nhật ở Hội An
Khoảng đầu thế kỷ mười bảy, chính quyền Mạc phủ ở Nhật Bản cấp cho một số thuyền buôn loại giấy phép có đóng dấu đỏ để được ra nước ngoài buôn bán. Người ta gọi những chiếc thuyền đó là thuyền châu ấn. Hội An là một trong những điểm đến quen thuộc của họ.
Thương nhân Nhật ở lại đủ lâu để hình thành một khu phố riêng bên sông. Chùa Cầu bây giờ vẫn được kể theo truyền thuyết là do cộng đồng người Nhật dựng, dù chi tiết cụ thể thì sử sách không ghi đủ rõ để khẳng định chắc chắn.
Rồi tới khoảng những năm ba mươi của thế kỷ đó, Nhật Bản thi hành chính sách hạn chế giao thương với bên ngoài, thuyền Nhật thôi ra biển. Phố Nhật ở Hội An thưa dần. Người Hoa thì ở lại, lập hội quán theo quê gốc, và trở thành lực lượng buôn bán chính của thương cảng trong nhiều đời sau.
Câu chuyện này nhắc người buôn một điều khó chịu nhưng thật: dòng khách của bạn có thể đóng lại vì một quyết định mà bạn không hề có tiếng nói. Người Hoa ở Hội An trụ được lâu hơn một phần vì họ bám rễ, lấy vợ lấy chồng tại chỗ, có mạng lưới trải nhiều cảng chứ không phụ thuộc một chiều gió duy nhất.
Chính sách mở cửa của chúa Nguyễn giúp gì cho thương cảng?
Một bến đẹp mà chính quyền đóng cửa thì cũng vô ích. Các chúa Nguyễn khi ấy đang xây dựng vùng đất phía nam, cần bạc, cần đồng, cần vũ khí và cần thuế. Mở cửa cho thuyền buôn nước ngoài vào là cách nhanh để có những thứ đó.
Thuyền ngoại vào cảng phải nộp thuế và lễ vật, đổi lại được buôn bán, được ở lại, được bảo vệ ở mức nào đó.
Chỗ này đáng để người làm xuất nhập khẩu hôm nay suy nghĩ. Khách nước ngoài chọn đối tác không chỉ vì giá. Họ hỏi thủ tục có đoán trước được không, giấy tờ có minh bạch không, hàng có bị kẹt vô cớ không. Một nơi có luật chơi rõ ràng giữ chân người buôn lâu hơn một nơi rẻ mà bất ổn.
Về sau, khi cửa sông bồi lấp dần, khi chiến tranh và biến động chính trị cuối thế kỷ mười tám làm đứt các dòng buôn, Hội An lặng đi và nhường chỗ cho những cảng khác.
Người buôn hôm nay học được gì từ Hội An?
Bài học đầu tiên là chọn chỗ đứng. Hội An không giàu vì người dân ở đó giỏi hơn nơi khác, mà vì nó nằm đúng chỗ gió, đúng chỗ sông, đúng chỗ hai dòng hàng cần gặp nhau. Trước khi hỏi bán gì, người buôn nên hỏi mình đang đứng ở đâu trên đường đi của hàng hoá.
Bài học thứ hai là thuộc mùa. Lịch gió mùa xưa nay biến thành lịch đơn hàng, lịch lễ hội của nước mua, lịch cao điểm vận tải.
Bài học thứ ba là đừng sống bằng một khách. Phố Nhật thưa đi khi nước Nhật đóng cửa, còn mạng lưới nhiều cảng của thương nhân người Hoa giúp họ đứng vững qua nhiều đời.
Lần sau đi Hội An, bạn thử đứng ở bờ sông lúc sáng sớm, hình dung một mùa chợ kéo dài mấy tháng, rồi tự hỏi: dòng hàng của chính mình đang chờ cơn gió nào?
Câu hỏi thường gặp
Faifo là tên gì của Hội An?
Faifo là cách các thương nhân và giáo sĩ phương Tây thời trước gọi Hội An trong thư từ và bản đồ của họ. Cái tên này cho thấy thương cảng đã có mặt trên bản đồ buôn bán của người phương xa từ khá sớm.
Hội An buôn bán những mặt hàng gì vào thế kỷ mười bảy?
Các ghi chép thường nhắc tới tơ lụa, đường, trầm hương, quế và lâm sản quý của xứ Quảng được bán ra, còn thuyền ngoại mang tới bạc, đồng, đồ gốm và nhiều hàng chế tác. Danh mục cụ thể thay đổi theo từng giai đoạn.
Chùa Cầu có đúng do người Nhật xây không?
Đó là truyền thuyết phổ biến và được nhiều người kể lại, gắn với cộng đồng người Nhật ở Hội An đầu thế kỷ mười bảy. Tuy vậy chi tiết ai xây và năm nào thì sử liệu không đủ rõ để khẳng định tuyệt đối, nên nói là theo truyền thuyết thì chính xác hơn.
Vì sao Hội An suy giảm vai trò thương cảng?
Người ta thường giải thích bằng nhiều nguyên nhân cộng lại: cửa sông bồi lấp khiến thuyền lớn khó vào, biến động chiến tranh cuối thế kỷ mười tám làm đứt các dòng buôn, và những cảng khác thuận lợi hơn nổi lên sau đó.
Hội chợ hằng năm ở Hội An xưa diễn ra thế nào?
Vì thuyền buồm phải chờ gió đổi chiều mới về được, thương nhân các nơi ở lại cùng lúc trong nhiều tháng, tạo thành một mùa buôn bán lớn mỗi năm. Một số người phương Tây đến Đàng Trong thời ấy đã ghi lại cảnh hội chợ này trong hồi ký của họ.
