Truyền nghề buôn trong gia đình thành công khi cha mẹ trao cho con ba thứ khó học ở trường, là chữ tín, mạng lưới quan hệ và hiểu biết sâu về mặt hàng, đồng thời để con được đổi cách làm cho hợp với thời mới. Giữ nguyên mọi thứ như cũ, hoặc con bỏ hết để làm lại từ đầu, đều là những con đường dễ thất bại.
Chào bạn, đây là Nhà Thương Gia. Ở Việt Nam có rất nhiều gia đình buôn bán qua nhiều đời: phố nghề, làng nghề, những tiệm buôn ở chợ đầu mối, những doanh nghiệp xuất khẩu do cha mẹ gây dựng. Câu hỏi con có nối nghiệp không, và nối thế nào, là câu hỏi lớn của những gia đình đó. Tập này mình nói ở góc nghề buôn.
Thứ đáng giá nhất không nằm trong kho
Khi nghĩ về tài sản gia đình buôn bán, người ta hay nghĩ tới hàng, tiền, nhà xưởng. Nhưng thứ đáng giá nhất thường là chữ tín với khách và nhà cung cấp, được gây dựng qua hàng chục năm.
Người mua tin ông bà, cha mẹ vì họ đã giữ lời qua bao nhiêu lô hàng. Chữ tín đó không tự động chuyển cho con. Con phải chứng minh lại, nhưng có lợi thế là được giới thiệu bởi người khách đã tin.
Mạng lưới quan hệ cũng vậy: người cung cấp quen biết, người buôn cùng phường, khách lâu năm, những người sẵn lòng giúp khi khó. Cha mẹ nên dẫn con đi gặp từng người, giới thiệu đàng hoàng, chứ không chỉ để lại một cuốn sổ danh bạ.
Và hiểu biết về hàng: nhìn, sờ, ngửi là biết hàng tốt xấu, biết mùa nào hàng nào lên giá. Thứ này chỉ học được bằng thời gian đứng cạnh người có nghề.
Cho con học việc từ vị trí thấp
Nhiều gia đình đặt con vào vị trí quản lý ngay khi con về. Con thiếu hiểu biết thực tế, nhân viên lâu năm không phục, khách không tin. Cả hai bên đều khó.
Cách nhiều gia đình buôn lâu đời làm là cho con bắt đầu từ việc nhỏ: đứng quầy, kiểm hàng, đi giao hàng, làm chứng từ. Qua đó con hiểu từng khâu và được người làm tôn trọng vì đã từng làm như họ.
Có gia đình khuyến khích con đi làm ở công ty khác vài năm trước khi về. Con học được cách làm khác, có góc nhìn so sánh, và về nhà với sự tự tin của người đã tự đứng được.
Cha mẹ cũng cần học cách lùi lại. Giao việc rồi mà vẫn quyết thay mọi chuyện thì con không bao giờ lớn được trong nghề.
Điều nên giữ, điều nên đổi
Nên giữ là những giá trị cốt lõi: giữ chữ tín, chất lượng hàng, cách đối xử tử tế với người làm và với bạn hàng. Đó là lý do khách ở lại với gia đình bao năm.
Nên đổi là cách làm đã lỗi thời: sổ sách ghi tay khó kiểm tra, bán hàng chỉ qua mối quen, không có thương hiệu, không biết bán ra nước ngoài, không dùng công cụ số. Thế hệ trẻ thường có lợi thế ở những chỗ này.
Xung đột hay xảy ra khi cha mẹ coi mọi đổi mới là phủ nhận công sức của mình, còn con coi mọi cách cũ là lạc hậu. Cả hai đều sai một nửa. Nhiều thay đổi thành công nhất là thay đổi từng bước, thử ở quy mô nhỏ, có kết quả rồi mới mở rộng.
Một cuộc nói chuyện thẳng thắn về những gì không được đụng và những gì con được tự quyết giúp tránh nhiều va chạm.
Tách bạch tiền nhà và tiền buôn
Ở nhiều gia đình buôn bán, tiền nhà và tiền buôn chung một túi. Khi chỉ có cha mẹ làm, chuyện này còn tạm ổn. Khi có thêm con, dâu rể, anh chị em cùng tham gia, sự mập mờ dễ thành mâu thuẫn.
Ai được hưởng lợi nhuận bao nhiêu, ai góp vốn bao nhiêu, ai được lương thế nào, tài sản kinh doanh thuộc về ai. Những câu hỏi đó nên được nói rõ, có khi nên lập thành văn bản, khi mọi người còn hoà thuận, chứ đừng đợi tới lúc có chuyện.
Việc chuyển giao tài sản, cổ phần, quyền quản lý có liên quan tới pháp luật về doanh nghiệp, thừa kế, thuế. Nên hỏi luật sư, kế toán để làm đúng.
Tách bạch không làm gia đình xa nhau. Ngược lại, nó giữ cho tình cảm gia đình không bị tiền bạc làm tổn thương.
Khi con không muốn nối nghiệp
Không phải người con nào cũng muốn hoặc hợp với nghề buôn. Ép con nối nghiệp có khi làm hỏng cả việc buôn lẫn hạnh phúc của con.
Có những lựa chọn khác: một người con khác hợp hơn, một người làm lâu năm đáng tin được giao quản lý, con giữ vai trò chủ sở hữu nhưng thuê người điều hành, hoặc bán lại việc kinh doanh cho người phù hợp.
Dù chọn đường nào, chuẩn bị sớm vẫn tốt hơn. Một việc buôn có sổ sách rõ ràng, quy trình được viết ra, khách hàng gắn với thương hiệu chứ không chỉ gắn với một người, thì dễ chuyển giao hơn nhiều.
Câu hỏi cho bạn: nếu ngày mai bạn phải giao lại việc buôn cho người khác, những gì đang chỉ nằm trong đầu bạn mà chưa ai khác biết?
Câu hỏi thường gặp
Nên cho con tham gia việc buôn từ khi nào?
Nhiều gia đình cho con làm quen từ nhỏ qua những việc phụ giúp, rồi tham gia nghiêm túc khi con đã học xong và tự nguyện. Điều quan trọng là con được hiểu nghề chứ không bị ép.
Làm sao để nhân viên lâu năm chấp nhận người con mới về?
Cho con bắt đầu từ việc thực tế, học hỏi chính những nhân viên đó, và để con chứng minh năng lực qua kết quả. Cha mẹ nên giới thiệu rõ vai trò và kỳ vọng.
Có nên lập văn bản về quyền lợi giữa các thành viên gia đình không?
Nên, đặc biệt khi có nhiều người cùng góp sức và góp vốn. Văn bản giúp tránh hiểu lầm về sau. Nên hỏi luật sư để văn bản có giá trị pháp lý phù hợp.
Con muốn đổi mới mà cha mẹ không đồng ý thì sao?
Đề xuất thử nghiệm ở quy mô nhỏ, có mục tiêu và thời hạn rõ ràng, rồi cùng đánh giá kết quả. Kết quả thật thuyết phục hơn tranh luận.
Doanh nghiệp gia đình có nên thuê người ngoài quản lý không?
Có thể, khi gia đình không có người phù hợp hoặc doanh nghiệp đã lớn. Cần cơ chế giám sát rõ ràng và tách bạch vai trò chủ sở hữu với vai trò điều hành.
