Phố Hiến thịnh vượng trong thế kỷ mười bảy chủ yếu vì nó là chặng dừng gần như bắt buộc của thuyền buôn nước ngoài trên đường sông Hồng lên Kẻ Chợ, tức kinh thành Thăng Long. Nó suy dần trong thế kỷ mười tám khi dòng sông đổi khác, các thương điếm nước ngoài rút đi và trung tâm buôn bán dồn hẳn về kinh thành.
Chào bạn, đây là Nhà Thương Gia. Câu ca dao thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến thì nhiều người thuộc, nhưng ít ai hỏi tiếp: vì sao một thị trấn ven sông ở Hưng Yên lại được xếp thứ hai chỉ sau kinh đô, và vì sao bây giờ nó yên ả đến vậy. Tập này mình đi tìm câu trả lời, và một bài học về sự phụ thuộc vào con đường.
Vì sao thuyền buôn phải dừng ở Phố Hiến?
Thời chúa Trịnh, thuyền buôn nước ngoài vào Đàng Ngoài đi ngược sông Hồng từ biển lên. Chính quyền không muốn thuyền lạ đi thẳng tới sát kinh thành, nên đặt một điểm để kiểm soát, khám xét, thu thuế và giữ thuyền lại chờ phép. Phố Hiến nằm ở đúng vị trí đó.
Khi một nơi trở thành trạm dừng bắt buộc, mọi thứ cần cho người dừng chân sẽ mọc lên quanh nó. Kho hàng, nhà trọ, người môi giới, người đổi tiền, người phiên dịch, thợ sửa thuyền, chợ bán lương thực.
Thương nhân người Hoa lập phố và hội quán, người Nhật cũng có mặt trong một thời gian. Thương nhân Hà Lan và Anh lập thương điếm ở Phố Hiến hoặc ở kinh thành trong những giai đoạn khác nhau của thế kỷ mười bảy, theo các ghi chép của chính các công ty buôn phương Tây.
Bài học đầu tiên nằm ngay đây. Có những nơi giàu lên không vì sản xuất, mà vì nó là cánh cửa mọi người phải đi qua. Cánh cửa ấy đáng giá chừng nào luật lệ còn buộc người ta đi qua nó.
Người phương Tây đến Phố Hiến để mua gì?
Đàng Ngoài khi ấy nổi tiếng với tơ lụa. Các công ty buôn phương Tây, nổi bật là Công ty Đông Ấn Hà Lan, quan tâm tới lụa vì có thể mang đi bán ở những thị trường khác trong vùng, đặc biệt là Nhật Bản, nơi lụa được ưa chuộng.
Đổi lại, họ mang tới bạc, đồng, vũ khí và hàng chế tác. Chúa Trịnh lúc đó đang trong thế đối đầu với chúa Nguyễn ở phía nam, nên vũ khí và kim loại là thứ chính quyền rất cần. Quan hệ buôn bán vì thế dính chặt với nhu cầu chính trị của thời đại.
Điều này làm việc buôn bán của người phương Tây ở Đàng Ngoài lên xuống thất thường. Khi lụa có lời và quan hệ suôn sẻ thì thương điếm hoạt động, khi lụa hết lời hoặc quan hệ căng thẳng thì họ đóng cửa rút đi. Các ghi chép của chính họ để lại khá nhiều than phiền về chi phí, quà cáp và sự chậm trễ.
Nếu bạn từng làm ăn với một khách lớn nước ngoài, bạn sẽ thấy chuyện này quen. Khách đến vì có lời ở một thị trường khác, và khi tính toán bên đó thay đổi, họ đi mà không cần hỏi ý mình.
Vì sao Phố Hiến lại lặng đi?
Không có một nguyên nhân duy nhất, mà người ta thường nhắc mấy thứ cộng lại. Thứ nhất là dòng sông. Sông Hồng chở phù sa rất nặng, lòng sông và luồng lạch thay đổi theo thời gian, khiến việc thuyền lớn ra vào ở đoạn này khó dần.
Thứ hai là các thương điếm phương Tây rút đi. Đến cuối thế kỷ mười bảy, lợi nhuận buôn bán ở Đàng Ngoài không còn hấp dẫn như trước với họ, và họ lần lượt đóng cửa. Một dòng khách lớn biến mất thì cả hệ thống dịch vụ sống nhờ họ cũng thu lại.
Thứ ba là việc kiểm soát thay đổi. Khi chính quyền nới lỏng hoặc thay đổi chỗ thu thuế, điểm dừng bắt buộc không còn bắt buộc nữa. Thuyền đi thẳng lên kinh thành, và Phố Hiến mất lý do để người ta dừng lại.
Ba thứ đó đều nằm ngoài tầm tay của người dân Phố Hiến. Họ không làm gì sai, nhưng thứ làm nên sự thịnh vượng của họ vốn không thuộc về họ: một luồng nước, một dòng khách, một quy định.
Bài học về sự phụ thuộc vào con đường
Người buôn hôm nay cũng hay đứng ở vị trí của Phố Hiến mà không nhận ra. Một đại lý sống nhờ quyền phân phối độc quyền, một xưởng sống nhờ đúng một khách nước ngoài, một dịch vụ sống nhờ một thủ tục bắt buộc. Khi con đường đổi hướng, chỗ đứng đó mất giá rất nhanh.
Cách phòng không phải là bỏ chỗ đứng tốt, mà là dùng thời gian thuận lợi để xây thứ thuộc về mình. Đó có thể là tay nghề, là uy tín với nhiều khách, là hiểu biết sâu về một dòng hàng, là mối quan hệ mà ai muốn đi đường nào cũng vẫn cần tới bạn.
Các phố thương nhân người Hoa ở nhiều nơi đứng được lâu vì họ không chỉ ngồi ở một cửa. Họ có người thân ở nhiều cảng, chuyển hàng qua lại, khi một nơi đóng thì nơi khác mở.
Câu hỏi đáng giữ sau tập này là: nếu ngày mai con đường mà khách đang đi qua chỗ bạn đổi hướng, thì bạn còn lại thứ gì để khách vẫn tìm đến?
Đến Phố Hiến hôm nay nên xem gì để hiểu nghề buôn xưa?
Phố Hiến bây giờ nằm trong thành phố Hưng Yên, không còn bến tàu tấp nập, nhưng còn nhiều đền chùa, hội quán và dấu vết của các cộng đồng từng sống ở đây. Đi chậm và đọc các bảng giới thiệu ở di tích sẽ giúp bạn hình dung một thị trấn từng đông người các nơi.
Những hội quán của người Hoa là chỗ đáng dừng lại. Hội quán không chỉ là nơi thờ tự, nó còn là nơi đồng hương gặp nhau, giữ quy ước buôn bán, giúp người mới đến, giải quyết tranh chấp nội bộ.
Nếu đi vào mùa nhãn, bạn sẽ thấy Hưng Yên hôm nay có một dòng hàng khác, gắn với đất chứ không gắn với bến. Sự đổi thay ấy cũng là một bài học: vùng đất mất bến cảng vẫn tìm được thứ để bán, khi nó dựa vào cái tự mình làm ra.
Mang theo một cuốn sách lịch sử địa phương hoặc nhờ người hướng dẫn tại chỗ kể sẽ giúp chuyến đi có chiều sâu hơn là chỉ chụp ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Câu thứ nhất Kinh Kỳ thứ nhì Phố Hiến có từ bao giờ?
Câu ca dao này gắn với thời Phố Hiến thịnh vượng, thường được hiểu là khoảng thế kỷ mười bảy. Thời điểm chính xác câu nói ra đời thì không có ghi chép rõ ràng, giống như phần lớn ca dao dân gian.
Phố Hiến ngày nay ở đâu?
Phố Hiến nằm ở khu vực thành phố Hưng Yên, ven sông Hồng. Nhiều di tích như đền, chùa và hội quán vẫn còn và được bảo tồn để người đến thăm tìm hiểu.
Công ty Đông Ấn Hà Lan có thương điếm ở Đàng Ngoài không?
Có, Công ty Đông Ấn Hà Lan từng có hoạt động buôn bán và thương điếm ở Đàng Ngoài trong thế kỷ mười bảy, quan tâm chủ yếu tới tơ lụa. Họ rút đi vào cuối thế kỷ đó khi việc buôn bán không còn có lời như trước.
Phố Hiến khác Hội An ở điểm nào?
Hội An là cảng của Đàng Trong dưới quyền chúa Nguyễn, sống nhờ gió mùa và cửa sông Thu Bồn. Phố Hiến là chặng dừng trên đường sông lên kinh thành của Đàng Ngoài dưới quyền chúa Trịnh, sống nhiều nhờ quy định kiểm soát thuyền ngoại.
Vì sao các thương cảng ven sông hay suy tàn?
Sông bồi lắng và đổi dòng theo thời gian, nên luồng cho thuyền lớn có thể mất đi. Khi kích thước tàu thuyền lớn dần, những cảng sông nông cũng khó theo kịp, và trung tâm buôn bán dời ra nơi nước sâu hơn.
