Thương nhân Ý thời Trung cổ chuyển tiền giữa các thành phố bằng hối phiếu: một người nộp tiền cho nhà buôn ở thành này, nhận một tờ lệnh viết tay, mang hoặc gửi tờ lệnh đó tới thành kia để đại lý của nhà buôn trả lại bằng đồng tiền địa phương. Vàng bạc không phải đi qua những con đường đầy cướp, và lòng tin giữa các nhà buôn thay cho những xe chở tiền.
Chào bạn, đây là Nhà Thương Gia. Bạn chuyển tiền sang nước khác chỉ bằng vài thao tác trên điện thoại. Nhưng bản chất của việc đó, tức là tiền không thật sự di chuyển mà chỉ có lời hứa di chuyển, đã có từ mấy trăm năm trước. Tập này mình quay về những tờ giấy viết tay ấy.
Vì sao thương nhân không muốn chở vàng bạc?
Hãy hình dung một thương nhân Florence mua len ở vùng Flanders. Anh ta phải trả tiền ở nơi cách nhà hàng tháng đường. Chở một túi đồng tiền vàng qua núi, qua sông, qua những vùng có kẻ cướp và những trạm thu thuế là một việc vừa nặng vừa nguy hiểm.
Thêm nữa, mỗi vùng dùng một loại tiền khác nhau, cân lượng và độ tinh khác nhau. Mang tiền Florence tới Flanders thì phải đổi, và người đổi tiền ở đó có thể ép giá.
Trong khi đó, nhiều thương nhân khác lại có nhu cầu ngược chiều: người ở Flanders bán hàng cho Florence, có tiền ở Florence mà cần tiền ở nhà. Nếu ghép được hai nhu cầu này, không ai phải chở tiền cả.
Hối phiếu ra đời chính là để ghép những nhu cầu ngược chiều ấy qua mạng lưới các nhà buôn có đại lý ở nhiều nơi.
Một tờ hối phiếu vận hành như thế nào?
Ở dạng phổ biến, có bốn người tham gia. Người cần chuyển tiền nộp tiền địa phương cho một nhà buôn ở thành của mình. Nhà buôn viết một tờ lệnh gửi cho đại lý hoặc đối tác ở thành phố kia, yêu cầu trả một số tiền bằng đồng tiền nơi đó cho một người được chỉ định.
Tờ lệnh đi theo người hoặc theo thư. Tới nơi, người được chỉ định cầm tờ lệnh tới gặp đại lý, đại lý nhận ra chữ viết, dấu hiệu của đối tác mình, và trả tiền. Giữa hai nhà buôn sau đó tự thanh toán với nhau qua sổ sách.
Tờ hối phiếu thường có thời hạn trả sau một khoảng nhất định, đủ để thư đi tới nơi. Tỷ giá quy đổi giữa hai đồng tiền được chốt ngay trên tờ lệnh.
Các nhà sử học kinh tế cho rằng chính cái tỷ giá và khoảng thời gian chờ đó đôi khi được dùng để chứa đựng một khoản lãi, trong bối cảnh cho vay lấy lãi bị Giáo hội phản đối gay gắt. Đây là một chủ đề còn được bàn luận nhiều chi tiết.
Hội chợ và những chi nhánh đầu tiên
Từ khoảng thế kỷ mười hai, mười ba, các hội chợ ở vùng Champagne thuộc nước Pháp ngày nay là nơi thương nhân từ Ý và từ phương bắc gặp nhau. Ngoài mua bán hàng, hội chợ trở thành nơi thanh toán các khoản nợ và hối phiếu tích tụ, bù trừ qua lại để giảm lượng tiền thật phải giao.
Về sau, các hãng buôn kiêm ngân hàng lớn của Ý lập chi nhánh ở nhiều thành phố châu Âu. Nổi tiếng nhất là ngân hàng của gia tộc Medici ở Florence thế kỷ mười lăm, có chi nhánh ở những nơi như Rome, Venice, Geneva, Bruges, London.
Mạng lưới chi nhánh như vậy cho phép một tờ hối phiếu viết ở thành này được trả ở thành kia trong cùng một hệ thống, tin tưởng nhau nhờ cùng chủ, cùng sổ sách.
Nhìn lại, các ngân hàng có chi nhánh khắp nơi ngày nay vẫn làm đúng việc đó, chỉ là thư tay đã thay bằng tín hiệu điện tử.
Ở phương Đông cũng có tiền bay
Không chỉ châu Âu nghĩ ra cách này. Dưới thời nhà Đường ở Trung Hoa, thương nhân buôn trà và hàng hoá giữa các vùng xa đã dùng một loại giấy chứng nhận gửi tiền, có thể đổi thành tiền ở nơi khác. Người ta gọi nó bằng cái tên rất đẹp là tiền bay.
Cơ chế giống nhau: nộp tiền ở kinh đô hay ở văn phòng đại diện, nhận một tờ giấy, mang về địa phương để đổi lại. Tiền không bay, chỉ có lời hứa bay.
Ở nhiều vùng Trung Đông và Nam Á cũng có những mạng lưới chuyển tiền dựa trên lòng tin giữa các thương nhân cùng cộng đồng, tồn tại rất lâu đời. Một số hình thức như vậy ngày nay vẫn còn, và tuỳ nơi có thể bị pháp luật hạn chế.
Điểm chung của mọi hệ thống này là chúng chỉ chạy được khi người ta tin nhau. Một đại lý không trả tiền là cả mạng lưới lung lay.
Người buôn hôm nay học gì từ những tờ giấy viết tay?
Thứ nhất, thanh toán quốc tế từ xưa tới nay là chuyện lòng tin được tổ chức lại. Ngân hàng, thư tín dụng, chuyển tiền điện tử đều là cách giúp những người lạ tin nhau đủ để giao hàng và trả tiền.
Thứ hai, chữ ký và dấu hiệu nhận biết luôn là mục tiêu của kẻ gian. Thương nhân xưa phải lo chữ viết bị làm giả, người buôn nay phải lo hộp thư bị chiếm. Cách phòng vẫn giống nhau: xác nhận qua một kênh khác.
Thứ ba, bù trừ nợ qua lại giúp tiết kiệm. Doanh nghiệp vừa mua vừa bán với cùng một đối tác nước ngoài có thể thoả thuận bù trừ một cách minh bạch, đúng quy định, thay vì chuyển tiền hai chiều.
Lần tới chuyển tiền đi nước ngoài, bạn thử nhớ rằng thứ đang đi không phải đồng tiền, mà là một lời hứa được cả hệ thống đứng ra bảo đảm.
Câu hỏi thường gặp
Hối phiếu ngày nay còn được dùng không?
Còn. Hối phiếu vẫn xuất hiện trong nhờ thu và thư tín dụng, là tờ lệnh đòi người mua hoặc ngân hàng trả tiền. Cơ chế pháp lý của nó được quy định trong luật về các công cụ chuyển nhượng.
Ngân hàng Medici nổi tiếng vì điều gì?
Ngân hàng của gia tộc Medici ở Florence thế kỷ mười lăm nổi tiếng với mạng lưới chi nhánh ở nhiều thành phố châu Âu và việc làm ngân hàng cho Giáo hội. Gia tộc này cũng nổi tiếng là nhà bảo trợ nghệ thuật thời Phục hưng.
Hội chợ Champagne là gì?
Là chuỗi hội chợ diễn ra luân phiên ở các thị trấn vùng Champagne trong thời Trung cổ, nơi thương nhân từ nhiều vùng châu Âu gặp nhau buôn bán và thanh toán nợ. Chúng suy giảm khi các tuyến buôn bán đổi hướng.
Tiền bay thời Đường có phải tiền giấy không?
Nó gần với giấy chứng nhận gửi tiền để chuyển tiền giữa các vùng hơn là tiền giấy lưu hành rộng rãi. Tiền giấy thật sự lưu hành phát triển ở Trung Hoa vào các triều đại sau.
Vì sao Giáo hội thời Trung cổ phản đối cho vay lấy lãi?
Các nhà thần học thời đó coi việc lấy lãi trên khoản vay là cho vay nặng lãi, trái với giáo lý. Điều này khiến thương nhân tìm những hình thức giao dịch khác như hối phiếu, và cách hiểu về lãi suất thay đổi dần qua nhiều thế kỷ.
