Bất khả kháng chỉ được viện dẫn khi một sự kiện xảy ra khách quan, không thể lường trước khi ký hợp đồng, không thể khắc phục dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng, và chính sự kiện đó làm mình không thực hiện được nghĩa vụ. Làm ăn thua lỗ hay giá nguyên liệu tăng thường không phải là bất khả kháng.
Chào bạn, đây là Nhà Thương Gia. Mỗi lần có thiên tai lớn, dịch bệnh hay biến động bất ngờ, chữ bất khả kháng lại được nhắc tới rất nhiều trong thư từ giữa người mua và người bán. Không ít người dùng nó sai. Tập này nói ở mức cơ chế, còn vụ việc cụ thể thì cần luật sư.
Điều kiện để là bất khả kháng
Pháp luật Việt Nam và nhiều hệ thống pháp luật khác có cách hiểu khá gần nhau về bất khả kháng: sự kiện phải khách quan, nằm ngoài sự kiểm soát của bên viện dẫn, không lường trước được vào lúc ký hợp đồng, và không khắc phục được dù đã cố gắng hợp lý.
Thêm một điều kiện quan trọng: phải có quan hệ nhân quả. Sự kiện đó phải thật sự làm bạn không thực hiện được nghĩa vụ, chứ không chỉ làm việc thực hiện khó hơn hay tốn hơn.
Ví dụ, một cơn bão lớn phá huỷ nhà xưởng ngay trước ngày giao hàng có thể đáp ứng các điều kiện này. Nhưng nếu bạn biết mùa bão mà vẫn hẹn giao đúng giữa mùa, và không có phương án dự phòng, việc viện dẫn sẽ yếu hơn.
Thua lỗ vì giá nguyên liệu tăng, vì tỷ giá biến động, vì khách khác trả giá cao hơn, thường không được coi là bất khả kháng. Đó là rủi ro kinh doanh bình thường.
Nghĩa vụ thông báo và chứng minh
Ngay cả khi có bất khả kháng thật, bên viện dẫn thường phải thông báo cho bên kia trong thời hạn hợp lý hoặc thời hạn ghi trong hợp đồng. Chậm thông báo có thể làm mất quyền miễn trách nhiệm, hoặc phải bồi thường thiệt hại do chậm báo.
Thông báo nên nêu rõ sự kiện là gì, ảnh hưởng tới nghĩa vụ nào ra sao, dự kiến kéo dài bao lâu, và mình đang làm gì để giảm thiệt hại.
Bằng chứng có thể gồm thông báo của cơ quan chức năng, tin tức chính thức, ảnh chụp, biên bản. Ở một số nước, trong đó có Việt Nam, phòng thương mại có thể cấp giấy xác nhận về sự kiện bất khả kháng theo đề nghị của doanh nghiệp. Giấy này là bằng chứng hỗ trợ, không tự động quyết định kết quả.
Bên viện dẫn cũng có nghĩa vụ hạn chế thiệt hại: tìm cách giao một phần, giao muộn, tìm nguồn thay thế nếu có thể. Ngồi im chờ hết sự kiện là không đủ.
Hệ quả của bất khả kháng
Hệ quả thường gặp là bên bị ảnh hưởng được miễn trách nhiệm bồi thường cho việc chậm hoặc không thực hiện nghĩa vụ trong thời gian sự kiện kéo dài. Nghĩa vụ có thể được tạm hoãn, rồi tiếp tục khi sự kiện chấm dứt.
Nếu sự kiện kéo dài quá lâu, nhiều hợp đồng cho phép một hoặc cả hai bên chấm dứt hợp đồng mà không bên nào phải bồi thường. Thời hạn này nên được ghi rõ trong hợp đồng.
Bất khả kháng thường không xoá nghĩa vụ trả tiền cho hàng đã nhận. Người mua đã nhận hàng không thể viện bất khả kháng để không trả tiền vì thị trường của họ xấu đi.
Chi tiết hệ quả phụ thuộc vào điều khoản hợp đồng và luật áp dụng. Đó là lý do điều khoản bất khả kháng nên được viết cụ thể chứ không chỉ chép một câu chung chung.
Hoàn cảnh thay đổi cơ bản khác gì bất khả kháng?
Có những tình huống không làm việc thực hiện hợp đồng trở nên không thể, nhưng làm nó trở nên nặng nề bất thường: chi phí tăng vọt vì biến động lớn ngoài dự liệu. Đó không phải bất khả kháng.
Một số hệ thống pháp luật, trong đó có pháp luật dân sự Việt Nam, có quy định về hoàn cảnh thay đổi cơ bản, cho phép bên bị ảnh hưởng đề nghị đàm phán lại hợp đồng khi đáp ứng những điều kiện nhất định. Điều kiện khá chặt, và trong lúc đàm phán thường vẫn phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ.
Nhiều hợp đồng quốc tế có điều khoản riêng về trường hợp này, quy định khi chi phí thay đổi vượt một ngưỡng thì hai bên ngồi lại đàm phán điều chỉnh.
Phân biệt rõ hai khái niệm giúp bạn không viện dẫn sai, và biết đề nghị đúng điều mình cần.
Viết điều khoản bất khả kháng cho hữu ích
Điều khoản tốt nên có định nghĩa và danh sách ví dụ các sự kiện được coi là bất khả kháng, như thiên tai, hoả hoạn, dịch bệnh, chiến tranh, lệnh cấm của cơ quan nhà nước, kèm câu mở cho những sự kiện tương tự.
Ghi rõ thời hạn thông báo, hình thức thông báo, loại bằng chứng chấp nhận, thời gian tối đa sự kiện kéo dài trước khi được quyền chấm dứt hợp đồng, và cách xử lý hàng hoá, tiền đặt cọc khi chấm dứt.
Cẩn thận với điều khoản quá rộng, coi cả việc nhà cung cấp phụ chậm giao hay thiếu nhân công là bất khả kháng, vì nó có thể bị dùng để trốn trách nhiệm. Và cẩn thận với điều khoản quá hẹp, làm bạn không được bảo vệ khi gặp sự kiện thật.
Câu hỏi cho bạn: nếu ngày mai một cơn bão làm xưởng của bạn ngừng hoạt động một tuần, hợp đồng hiện tại cho bạn bao nhiêu ngày để báo khách?
Câu hỏi thường gặp
Dịch bệnh có phải là bất khả kháng không?
Có thể, tuỳ việc nó có đáp ứng các điều kiện khách quan, không lường trước, không khắc phục được và trực tiếp làm không thực hiện được nghĩa vụ hay không. Nếu dịch đã xảy ra từ trước khi ký, việc viện dẫn có thể khó hơn.
Giá nguyên liệu tăng mạnh có được viện dẫn bất khả kháng không?
Thường là không, vì đó là rủi ro kinh doanh và không làm việc thực hiện trở nên không thể. Có thể xem xét quy định về hoàn cảnh thay đổi cơ bản hoặc điều khoản điều chỉnh giá nếu có.
Giấy xác nhận bất khả kháng của phòng thương mại có bắt buộc không?
Không phải lúc nào cũng bắt buộc, nhưng là bằng chứng hỗ trợ có giá trị. Nếu hợp đồng yêu cầu loại giấy này thì phải có.
Bên kia viện dẫn bất khả kháng thì mình nên làm gì?
Yêu cầu họ cung cấp thông tin và bằng chứng, xem điều khoản hợp đồng và luật áp dụng, ghi chép thiệt hại của mình, và cùng tìm phương án giảm thiệt hại. Với giá trị lớn, nên hỏi luật sư.
Hợp đồng không có điều khoản bất khả kháng thì sao?
Khi đó sẽ áp dụng quy định của luật được chọn hoặc công ước quốc tế nếu áp dụng. Kết quả có thể khó đoán hơn, nên vẫn nên có điều khoản cụ thể.
