Với tranh chấp thương mại quốc tế, trọng tài thường được ưa chuộng vì phán quyết trọng tài có thể được công nhận và thi hành ở rất nhiều nước theo một công ước quốc tế, thủ tục diễn ra kín, và hai bên được chọn người xử có chuyên môn. Toà án có thể ít tốn kém hơn trong một số trường hợp, nhưng bản án của nước này không phải lúc nào cũng thi hành được ở nước kia.
Chào bạn, đây là Nhà Thương Gia. Không ai ký hợp đồng mà mong có ngày ra trọng tài hay ra toà. Nhưng chính vì không mong, nhiều người bỏ qua điều khoản giải quyết tranh chấp, để tới khi có chuyện mới thấy mình đã bị buộc vào một nơi xa xôi, tốn kém. Tập này nói ở mức cơ chế, còn vụ việc cụ thể thì cần luật sư.
Bài toán thi hành: thắng rồi có lấy được tiền không?
Thắng kiện mới là một nửa. Nửa còn lại là buộc bên thua thực hiện, mà tài sản của họ thường nằm ở nước họ. Nếu bạn có bản án của toà án Việt Nam, câu hỏi là toà án nước kia có công nhận và cho thi hành bản án đó không.
Việc công nhận bản án của toà án nước ngoài phụ thuộc vào luật mỗi nước và các hiệp định tương trợ tư pháp giữa hai nước. Giữa nhiều cặp nước, việc này không đơn giản.
Với trọng tài, có Công ước New York năm một nghìn chín trăm năm mươi tám về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài, mà rất nhiều nước, trong đó có Việt Nam, là thành viên. Nhờ vậy phán quyết trọng tài thường dễ được thi hành xuyên biên giới hơn bản án toà án.
Đây là lý do chính khiến trọng tài trở thành lựa chọn phổ biến trong hợp đồng ngoại thương. Nhưng vẫn có những trường hợp phán quyết bị từ chối công nhận vì lý do thủ tục hay trật tự công cộng.
Những đặc điểm khác của trọng tài
Trọng tài thường xử kín, không công khai như phiên toà. Với doanh nghiệp muốn giữ bí mật kinh doanh và uy tín, đây là điểm cộng.
Hai bên được chọn trọng tài viên, có thể là người am hiểu ngành hàng, am hiểu thương mại quốc tế, nói ngôn ngữ của hợp đồng. Hai bên cũng có thể chọn ngôn ngữ tố tụng và địa điểm.
Phán quyết trọng tài thường là chung thẩm, không có cấp phúc thẩm như toà án. Điều này giúp kết thúc nhanh hơn, nhưng cũng có nghĩa là ít cơ hội sửa nếu phán quyết bất lợi, chỉ có thể yêu cầu huỷ trong những trường hợp hạn chế.
Chi phí trọng tài có thể đáng kể: phí trung tâm trọng tài, thù lao trọng tài viên, phí luật sư, chi phí đi lại. Với tranh chấp giá trị nhỏ, chi phí có thể vượt quá số tiền tranh chấp.
Chọn nơi, chọn luật, chọn ngôn ngữ
Đối tác nước ngoài thường muốn trọng tài ở nước họ hoặc ở một trung tâm quốc tế quen thuộc. Doanh nghiệp Việt muốn ở Việt Nam. Mỗi bên muốn sân nhà vì quen luật, quen ngôn ngữ, đỡ chi phí đi lại.
Một lựa chọn trung gian là trọng tài ở một nước thứ ba trung lập, hoặc một trung tâm trọng tài trong khu vực. Với giao dịch nhỏ, chọn nơi gần và chi phí hợp lý quan trọng hơn chọn nơi danh tiếng.
Luật áp dụng cho nội dung hợp đồng và nơi giải quyết tranh chấp là hai chuyện riêng. Có thể trọng tài ở nước này nhưng áp dụng luật nước khác hoặc công ước quốc tế.
Hãy nghĩ thực tế: nếu có tranh chấp với số tiền như lô hàng này, mình có đủ sức theo vụ việc ở nơi đó không. Nếu không, điều khoản đó gần như vô dụng với mình.
Thương lượng và hoà giải trước
Phần lớn tranh chấp thương mại nên được giải quyết bằng thương lượng. Nhiều hợp đồng quy định hai bên phải thương lượng thiện chí trong một khoảng thời gian trước khi đưa ra trọng tài hay toà án.
Hoà giải thương mại là bước tiếp theo: một hoà giải viên trung lập giúp hai bên tìm giải pháp, không ra phán quyết bắt buộc. Thủ tục nhanh, rẻ, giữ được quan hệ, và kết quả hoà giải thành có thể được công nhận theo quy định.
Thực tế cho thấy với doanh nghiệp nhỏ, một khoản bồi thường thoả thuận nhanh thường tốt hơn một phán quyết thắng sau nhiều năm và tốn kém. Hãy cân đo cả chi phí thời gian và tâm sức.
Trong lúc tranh chấp, hãy giữ mọi liên lạc bằng văn bản, lịch sự, và lưu toàn bộ chứng từ. Đó là nền cho mọi phương án sau này.
Viết điều khoản giải quyết tranh chấp cho đúng
Một điều khoản trọng tài mơ hồ có thể bị vô hiệu, dẫn tới tranh cãi ngay về việc ai có thẩm quyền xử. Ví dụ chỉ ghi giải quyết bằng trọng tài mà không ghi trung tâm nào, ở đâu, theo quy tắc nào.
Các trung tâm trọng tài thường có điều khoản mẫu khuyến nghị đưa vào hợp đồng. Dùng điều khoản mẫu của trung tâm mình chọn là cách an toàn, kèm ghi rõ địa điểm, ngôn ngữ, số trọng tài viên.
Tránh ghi cùng lúc cả trọng tài và toà án mà không rõ thứ tự, vì điều đó tạo ra mâu thuẫn. Hãy nhờ luật sư xem điều khoản này, nó ngắn nhưng quan trọng.
Câu hỏi cho bạn: điều khoản tranh chấp trong hợp đồng của bạn hiện đang ghi trung tâm trọng tài nào, ở đâu, và bạn đã từng đọc kỹ nó chưa?
Câu hỏi thường gặp
Công ước New York là gì?
Là công ước năm một nghìn chín trăm năm mươi tám về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài. Rất nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, là thành viên, nên phán quyết trọng tài thường dễ được thi hành giữa các nước thành viên.
Doanh nghiệp nhỏ có nên chọn trọng tài không?
Với giao dịch giá trị lớn, trọng tài thường đáng cân nhắc. Với giá trị nhỏ, chi phí trọng tài có thể quá cao, nên ưu tiên thương lượng, hoà giải và chọn nơi giải quyết gần, chi phí hợp lý.
Phán quyết trọng tài có kháng cáo được không?
Thường là chung thẩm, không kháng cáo như bản án toà án. Chỉ có thể yêu cầu huỷ trong những trường hợp luật quy định, như vi phạm thủ tục nghiêm trọng.
Hợp đồng không có điều khoản giải quyết tranh chấp thì sao?
Khi đó việc xác định toà án nào có thẩm quyền và luật nào áp dụng trở nên phức tạp, phụ thuộc quy định tư pháp quốc tế của các nước liên quan. Đây là lý do không nên bỏ trống điều khoản này.
Hoà giải thương mại khác trọng tài thế nào?
Hoà giải viên giúp hai bên tự thoả thuận, không ra quyết định bắt buộc. Trọng tài viên nghe hai bên rồi ra phán quyết có giá trị bắt buộc.
