Một điều kiện giao hàng quốc tế trả lời ba câu hỏi: người bán giao hàng ở đâu, ai trả chi phí cho từng chặng, và rủi ro hàng hư hỏng, mất mát chuyển từ người bán sang người mua vào thời điểm nào. Bẫy lớn nhất mà người mới hay dính là tưởng ai trả cước tới đâu thì chịu rủi ro tới đó, trong khi hai chuyện này có thể tách rời nhau.
Chào bạn, đây là Nhà Thương Gia. Trong thư chào giá xuất khẩu, ngay sau con số luôn có mấy chữ tiếng Anh viết hoa, và rất nhiều người chép theo thói quen mà không hiểu hết mình vừa nhận trách nhiệm gì. Tập này mình nói bằng lời thường về bộ quy tắc ấy.
Bộ quy tắc điều kiện giao hàng từ đâu ra?
Người mua và người bán ở hai nước khác nhau, mỗi bên quen một tập quán. Chữ giao hàng với người này là giao tận kho, với người kia là đưa ra cảng. Để tránh hiểu lầm, Phòng Thương mại Quốc tế soạn ra một bộ điều kiện giao hàng chuẩn, người trong nghề quen gọi bằng tên tiếng Anh là Incoterms.
Bộ quy tắc này ra đời từ những năm ba mươi của thế kỷ hai mươi và được sửa nhiều lần cho hợp với cách vận tải thay đổi. Phiên bản đang được dùng rộng rãi là phiên bản năm hai nghìn không trăm hai mươi.
Điều quan trọng là bộ quy tắc không tự động áp dụng. Hai bên phải ghi vào hợp đồng, kèm tên điều kiện, địa điểm cụ thể và phiên bản. Ghi thiếu phiên bản hay thiếu địa điểm là tự mở cửa cho tranh cãi.
Cũng cần nhớ bộ quy tắc chỉ nói chuyện giao hàng, chi phí và rủi ro. Nó không quy định khi nào quyền sở hữu chuyển, không quy định cách thanh toán, không xử lý vi phạm hợp đồng. Những thứ đó phải ghi ở chỗ khác trong hợp đồng.
Giao tại xưởng: tưởng nhẹ nhất mà lại hay vướng
Điều kiện giao tại xưởng, tiếng Anh là Ex Works, nghĩa là người bán chỉ cần để hàng sẵn sàng tại xưởng hay kho của mình, người mua lo hết phần còn lại: bốc hàng, chở đi, làm thủ tục xuất khẩu, thuê tàu, chịu mọi rủi ro từ lúc hàng được đặt ở đó.
Nghe thì người bán nhẹ nhất. Nhưng vấn đề nằm ở thủ tục xuất khẩu. Người mua ở nước ngoài thường không đứng tên làm thủ tục xuất khẩu tại Việt Nam được, nên rốt cuộc người bán vẫn phải đứng ra khai, và trách nhiệm pháp lý với hải quan lại rơi về người bán mà hợp đồng không nói gì.
Một chuyện nữa là việc bốc hàng lên xe. Theo điều kiện này, về lý thuyết người bán không có nghĩa vụ bốc. Nhưng thực tế xe của người mua tới xưởng thì công nhân của người bán vẫn bốc, và nếu thùng hàng rơi vỡ lúc đó, ai chịu sẽ thành chuyện cãi nhau.
Vì thế nhiều người trong nghề khuyên với hàng xuất khẩu, nên cân nhắc điều kiện giao cho người chuyên chở thay vì giao tại xưởng, để trách nhiệm thủ tục xuất và bốc hàng rõ ràng hơn.
Giao lên tàu: điều kiện quen thuộc nhất của hàng đường biển
Điều kiện giao lên tàu, tên tiếng Anh là Free On Board, nghĩa là người bán lo hàng tới cảng đi, làm thủ tục xuất khẩu, đưa hàng lên con tàu do người mua chỉ định. Khi hàng đã nằm trên tàu, rủi ro chuyển sang người mua.
Người mua chọn hãng tàu và trả cước biển. Điều này cho người mua quyền kiểm soát vận tải, và với người bán là đỡ phải lo chuyện thuê tàu. Nhiều nhà xuất khẩu Việt Nam quen bán theo điều kiện này.
Có một điểm tế nhị: điều kiện này được thiết kế cho hàng rời hoặc hàng giao trực tiếp lên tàu. Với hàng đóng container, hàng thường được giao cho bãi container từ trước khi lên tàu vài ngày. Nếu container hư hại trong bãi, ai chịu lại là câu hỏi khó. Bộ quy tắc có điều kiện giao cho người chuyên chở phù hợp hơn cho trường hợp container.
Thực tế thói quen mạnh hơn sách vở, nhiều người vẫn dùng giao lên tàu cho hàng container. Nếu dùng, hãy hiểu rủi ro ở khoảng giữa đó và mua bảo hiểm phù hợp.
Tiền hàng, bảo hiểm và cước: người bán trả tới nơi, rủi ro thì không
Điều kiện tiền hàng, bảo hiểm và cước, tiếng Anh là Cost, Insurance and Freight, nghĩa là người bán thuê tàu, trả cước biển tới cảng đến, và mua bảo hiểm cho hàng. Nghe như người bán lo trọn gói tới tận cảng bên kia.
Nhưng rủi ro vẫn chuyển sang người mua từ lúc hàng lên tàu ở cảng đi, y như điều kiện giao lên tàu. Nếu tàu gặp bão giữa biển và hàng hư hại, người bán đã xong nghĩa vụ, người mua phải dùng hợp đồng bảo hiểm để đòi bồi thường.
Đó là lý do người bán phải mua bảo hiểm đứng tên hoặc chuyển quyền cho người mua đòi được. Mức bảo hiểm tối thiểu theo điều kiện này khá hẹp, người mua muốn được bảo vệ rộng hơn thì phải thoả thuận rõ.
Người bán thì cần nhớ: mình đang trả cước, nên giá chào phải tính đúng cước tại thời điểm đó. Cước biển lên xuống mạnh, chào giá xong mà cước tăng trước ngày tàu chạy thì phần chênh lệch có thể ăn hết lãi.
Giao hàng đã nộp thuế và cách chọn điều kiện cho mình
Ở cực bên kia là điều kiện giao hàng đã nộp thuế, tiếng Anh là Delivered Duty Paid. Người bán lo mọi thứ tới tận nơi người mua chỉ định ở nước nhập, kể cả làm thủ tục và nộp thuế nhập khẩu. Người mua nhẹ nhất, người bán nặng nhất.
Doanh nghiệp nhỏ nên thận trọng với điều kiện này, vì phải làm thủ tục nhập khẩu ở nước mà mình không có pháp nhân, không rành luật, không biết trước chi phí phát sinh. Một lần hàng bị giữ ở cảng bên kia có thể nuốt sạch lãi cả năm.
Cách chọn hợp lý là chọn điều kiện mà ở mỗi chặng, bên nào kiểm soát tốt hơn thì bên đó chịu. Bạn rành cảng Việt Nam, khách rành nước họ. Những điều kiện mà ranh giới nằm ở cảng đi thường hợp với người xuất khẩu mới.
Khi đã chọn, hãy ghi chính xác vào hợp đồng kèm địa điểm và phiên bản, và hỏi lại khách để chắc hai bên hiểu giống nhau. Một dòng chữ tưởng nhỏ quyết định ai mất tiền khi có chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Bộ quy tắc điều kiện giao hàng có bao nhiêu điều kiện?
Phiên bản năm hai nghìn không trăm hai mươi có mười một điều kiện, chia thành nhóm dùng cho mọi phương thức vận tải và nhóm chỉ dùng cho vận tải đường biển, đường thuỷ nội địa. Nên đọc bản chính thức hoặc tài liệu hướng dẫn uy tín trước khi dùng.
Hợp đồng ghi điều kiện giao hàng mà không ghi phiên bản thì sao?
Khi có tranh chấp, hai bên có thể hiểu theo các phiên bản khác nhau, vì nội dung một số điều kiện đã thay đổi qua các lần sửa. Ghi rõ phiên bản giúp tránh tranh cãi không cần thiết.
Điều kiện giao hàng có quyết định ai được nhận hàng không?
Không. Quyền nhận hàng phụ thuộc vào chứng từ vận tải như vận đơn và cách thanh toán đã thoả thuận. Điều kiện giao hàng chỉ nói về giao hàng, chi phí và rủi ro.
Người mua nước ngoài đòi giá giao tại xưởng thì nên làm gì?
Nên hỏi rõ ai sẽ đứng tên làm thủ tục xuất khẩu tại Việt Nam và ai bốc hàng lên xe. Nếu thực tế người bán vẫn phải làm, nên đề nghị dùng điều kiện giao cho người chuyên chở để trách nhiệm khớp với thực tế.
Hàng đi máy bay có dùng điều kiện giao lên tàu được không?
Không nên, vì điều kiện giao lên tàu chỉ dành cho vận tải đường biển và đường thuỷ. Hàng đi máy bay nên dùng các điều kiện dành cho mọi phương thức vận tải.
