Giấy chứng nhận xuất xứ là văn bản xác nhận một lô hàng được coi là sản xuất tại một nước nhất định, theo quy tắc của một hiệp định thương mại hoặc của nước nhập khẩu. Người mua đòi giấy này chủ yếu vì nó có thể giúp họ được giảm hoặc miễn thuế nhập khẩu theo hiệp định, và vì một số thị trường kiểm soát hàng theo nguồn gốc.
Chào bạn, đây là Nhà Thương Gia. Nhiều chủ xưởng lần đầu nghe khách hỏi có giấy xuất xứ không thì nghĩ đơn giản: hàng làm ở Việt Nam thì xuất xứ Việt Nam. Nhưng khi nguyên liệu đi từ nhiều nước về, chuyện không đơn giản như vậy. Tập này mình gỡ từng lớp.
Vì sao xuất xứ lại ảnh hưởng tới tiền thuế của người mua?
Giữa nhiều nước có các hiệp định thương mại tự do, theo đó hàng hoá có xuất xứ từ nước thành viên được hưởng thuế nhập khẩu thấp hơn, có khi bằng không. Việt Nam tham gia khá nhiều hiệp định như vậy.
Nhưng hiệp định chỉ ưu đãi cho hàng thật sự có xuất xứ từ nước thành viên. Nếu không, hàng của bất kỳ nước nào cũng có thể đi vòng qua một nước thành viên, dán nhãn mới, rồi hưởng ưu đãi. Giấy chứng nhận xuất xứ là cách chứng minh hàng đáp ứng quy tắc.
Với người mua nước ngoài, chênh lệch thuế có khi quyết định cả lợi nhuận của họ. Họ chọn nhà cung cấp Việt Nam thay vì nơi khác một phần vì tính được mức thuế ưu đãi đó. Thiếu giấy, phép tính của họ đổ vỡ.
Vì thế khi khách hỏi giấy xuất xứ, bạn nên hỏi lại cụ thể theo hiệp định nào, mẫu nào, vì mỗi hiệp định có quy tắc và biểu mẫu riêng.
Hàng làm ở Việt Nam từ nguyên liệu nhập thì có xuất xứ Việt Nam không?
Đây là câu hỏi cốt lõi. Hàng hoàn toàn từ trong nước, như rau quả trồng ở đây, cá đánh bắt ở đây, thì rõ ràng. Còn hàng chế biến từ nguyên liệu nhập khẩu thì phải xét xem quá trình làm ở Việt Nam đã đủ biến đổi chưa.
Các hiệp định thường dùng một vài cách xét. Có cách xét theo việc mã số hàng hoá của thành phẩm đã chuyển sang nhóm khác so với nguyên liệu. Có cách xét theo tỷ lệ giá trị được tạo ra trong khu vực. Có hiệp định đòi một công đoạn cụ thể phải làm trong nước. Mỗi mặt hàng, mỗi hiệp định một quy tắc.
Ví dụ dễ hình dung là ngành may. Có hiệp định đòi vải cũng phải dệt trong khu vực thì áo mới được tính xuất xứ, nhập vải từ ngoài khu vực về cắt may thì không đủ. Có hiệp định lại dễ hơn. Doanh nghiệp may vì thế phải chọn nguồn vải theo thị trường mình bán.
Những công đoạn quá đơn giản như đóng gói lại, dán nhãn, chia nhỏ thường không đủ để tạo ra xuất xứ. Đây là ranh giới mà các vụ gian lận xuất xứ hay cố lách qua.
Ai cấp giấy và cần chuẩn bị những gì?
Ở Việt Nam, giấy chứng nhận xuất xứ theo nhiều hiệp định được cấp bởi cơ quan, tổ chức được giao thẩm quyền, và một số hiệp định cho phép doanh nghiệp đủ điều kiện tự chứng nhận xuất xứ. Cơ chế cụ thể theo từng hiệp định nên hỏi cơ quan cấp hoặc đọc hướng dẫn chính thức mới nhất.
Hồ sơ thường gồm tờ khai hàng xuất, hoá đơn, và quan trọng nhất là giấy tờ chứng minh nguồn gốc nguyên liệu: hoá đơn mua nguyên liệu trong nước, tờ khai nhập khẩu nguyên liệu, bảng kê định mức sử dụng nguyên liệu cho từng sản phẩm.
Chỗ hay vấp là doanh nghiệp không lưu giấy tờ nguyên liệu theo từng lô, nên khi cần chứng minh thì không ghép được nguyên liệu nào đi vào lô thành phẩm nào. Làm sổ sách nguyên liệu gọn gàng từ đầu đỡ khổ cả năm.
Hãy nhớ rằng giấy đã cấp có thể bị kiểm tra lại, cả bởi cơ quan Việt Nam lẫn hải quan nước nhập. Hồ sơ phải giữ đủ lâu theo quy định và sẵn sàng giải trình.
Những sai sót khiến người mua mất ưu đãi
Sai sót đầu tiên là thông tin trên giấy không khớp với hoá đơn hoặc vận đơn: tên hàng, số lượng, trọng lượng, số hoá đơn. Hải quan nước nhập có thể từ chối ưu đãi chỉ vì một con số lệch.
Sai sót thứ hai là dùng sai mẫu giấy cho hiệp định. Khách muốn hưởng ưu đãi theo hiệp định này nhưng bạn xin giấy theo hiệp định khác, hoặc hàng không đáp ứng quy tắc của hiệp định khách muốn dùng.
Sai sót thứ ba là gửi giấy trễ. Một số nước cho phép nộp bổ sung trong thời hạn nhất định, một số thì không dễ như vậy. Lúc đó người mua đã phải nộp thuế đầy đủ và bạn mất điểm.
Cách phòng là hỏi khách thật rõ ngay khi chốt đơn: theo hiệp định nào, mẫu nào, cần ghi gì đặc biệt, gửi bản gốc hay bản điện tử, gửi lúc nào. Ghi những điều đó vào hợp đồng.
Vì sao đừng bao giờ đùa với xuất xứ?
Gian lận xuất xứ là khai hàng có xuất xứ ở nơi nó không thực sự được sản xuất, thường để hưởng ưu đãi hoặc né các biện pháp áp lên hàng của nước khác. Các nước nhập khẩu ngày càng kiểm tra kỹ chuyện này.
Hậu quả không chỉ rơi vào một doanh nghiệp. Khi một mặt hàng của một nước bị nghi gian lận nhiều, cả ngành hàng của nước đó có thể bị soi kỹ hơn, bị điều tra, gây thiệt hại cho những doanh nghiệp làm ăn đàng hoàng.
Với doanh nghiệp nhỏ, rủi ro lớn nhất là nhận gia công hoặc làm hộ thủ tục cho người khác mà không rõ nguồn hàng. Lời mời kiểu chỉ cần đứng tên xuất khẩu, mọi thứ có người lo là lời mời nên từ chối.
Xuất xứ là một dạng chữ tín được viết thành giấy. Ký vào đó là bạn bảo lãnh cho sự thật của cả chuỗi nguyên liệu phía sau.
Câu hỏi thường gặp
Hàng xuất khẩu nào cũng cần giấy chứng nhận xuất xứ không?
Không. Nhiều lô hàng xuất mà không cần, nếu người mua không xin ưu đãi thuế và nước nhập không đòi. Giấy chỉ cần khi người mua yêu cầu hoặc quy định của nước nhập bắt buộc.
Tự chứng nhận xuất xứ là gì?
Là việc chính doanh nghiệp xuất khẩu hoặc nhà sản xuất tự khai báo xuất xứ trên chứng từ thương mại theo cách hiệp định cho phép, thay vì xin giấy từ cơ quan cấp. Điều kiện để được tự chứng nhận khác nhau theo từng hiệp định.
Xuất xứ hàng hoá và nhãn sản xuất tại Việt Nam có giống nhau không?
Không hẳn. Quy tắc ghi nhãn và quy tắc xuất xứ để hưởng ưu đãi thuế có thể khác nhau. Một sản phẩm có thể ghi nhãn theo một quy định nhưng chưa chắc đáp ứng quy tắc xuất xứ của một hiệp định cụ thể.
Giấy xuất xứ bị từ chối thì người mua làm gì?
Thường họ phải nộp thuế theo mức thông thường, và có thể đề nghị nhà xuất khẩu giải trình hoặc bổ sung nếu quy định cho phép. Đây là lý do người bán cần giữ hồ sơ đầy đủ để hỗ trợ khách.
Nên lưu hồ sơ xuất xứ bao lâu?
Thời hạn lưu theo quy định của Việt Nam và của từng hiệp định, thường là nhiều năm. Cách an toàn là hỏi cơ quan cấp giấy và giữ toàn bộ chứng từ nguyên liệu theo từng lô.
